Bevrijd van Zekerheid

Chris Christiaanse

Chris Christiaanse
9 okt 2014 - 0:00

Het zekerheidscomplex

Zekerheid is één van de pijlers van geluk – maar maakt de zekerheid waar we in de westerse wereld naar streven, namelijk financiële zekerheid, wel gelukkig?

We schrijven het jaar 2013, ergens halverwege de maand mei: Voor onze studiereis landen we s’avonds in Rio de Janeiro en worden vervolgens door een busje naar ons verblijf gereden. De snelweg loopt langs de steile berghellingen met daarop de beruchte sloppenwijken, de favelas, die elke maand wel eens terugkeren in het wereldnieuws vanwege het aanhoudende geweld dat gepaard gaat met de drugshandel. Overdag zijn ze nog beter te zien: als men op het terras rondom het beroemde beeld “el Cristo Redentor” gaat staan ziet men – tussen de welvarende toeristen die hun perfecte fotomoment afwachten – zo ver het oog reikt, een wildgroei aan primitieve huizen die met de stad vervlochten zijn en de favelas van Rio vormen.

Op de tweede dag staat een excursie gepland naar een favela die een aantal maanden eerder door het leger met veel geweld was “gepacificeerd”, hetgeen nog duidelijk is te zien: raketten hebben grote gaten in muren achtergelaten en veel huizen zijn bedekt met honderden kogelgaten, wat me doet denken aan foto’s uit conflictgebieden in het Midden-Oosten.

Tijdens mijn studie werktuigbouwkunde krijg je een manier van denken aangeleerd, waarin alle factoren van een probleem kwantificeerbaar zijn om in een rekenmodel gestopt te kunnen worden, dat vervolgens de wiskundig beste oplossing berekent. Een sociale onzekerheidsfactor, zoals de mens, bestaat immers niet bij het doorrekenen van bijvoorbeeld een thermodynamische cyclus. Maar ook tijdens mijn minor economie kon ik hele bevolkingsgroepen in getallen over één kam scheren om de koopkracht te berekenen. Door de toenemende digitalisering en het feit dat steeds meer van onze taken worden overgenomen door machines, wordt deze manier van denken steeds verder verspreid. Maar op het moment dat we onder begeleiding van de gids en een aantal beveiligers de sloppenwijken in lopen, worden we letterlijk en figuurlijk met beide benen op de grond gezet bij het zien van een samenleving in zulk barre levensomstandigheden. Deze denkwijze is niet toe te passen op wat we hier zien, en we stappen uit onze wereld van modellen om met de lokale bevolking te gaan praten.

Ik ben tot op de dag van vandaag onder de indruk van deze mensen, stuk voor stuk gemotiveerde ondernemers, die elke kans aangrijpen om hun situatie te verbeteren, maar tegelijkertijd met volle teugen kunnen genieten van wat ze hebben. Bijvoorbeeld de jongens van 18, die tot een jaar geleden als drugsrunners werkten op snelle motorfietsen, maar na de val van het kartel een taxibedrijf zijn begonnen om in de nauwe steegjes van de favela mensen achterop van A naar B te brengen. Of de vele buurtinitiatieven die zijn ontstaan om samen de infrastructuur op te knappen of de ouderen te verzorgen die niet meer in staat zijn om dit zelf te doen. Dit zijn mensen die hun nieuw verworven vrijheid niet alleen zien als een kans op materiële groei, maar uit zijn op gemeenschappelijk welzijn. En ondanks de moeilijke omstandigheden kunnen ze gelukkig zijn, in tegenstelling tot wat het liberaal-sociaaldemocratische model ons wil laten denken.

De handleiding om te voldoen aan deze westerse levensvoorstelling – namelijk huisvesting, een baan en financiële zekerheid – is inmiddels niet meer de handleiding naar een gelukkig leven. Ik heb in de favelas ingezien dat we omwille van zekerheid te veel zijn gaan leven voor morgen, in plaats van voor vandaag. Blijkbaar durven we het risico niet meer aan de vrijheid te nemen om te doen wat we willen, en zijn we dit uit de weg gegaan door ons zelf wijs te maken dat we deze vrijheid later in ons leven stukje bij beetje kunnen terugkopen naar mate de onzekerheidsfactor geld gemarginaliseerd wordt. We zijn permanent in dienst getreden van het westerse systeem dat ons zekerheid belooft in de vorm van geld en waarin elke crisis wordt afgedaan als een suboptimale versie van het ideale kapitalistische model. Het model dat sommigen prachtige vakantiehuizen langs het strand bezorgt, maar anderen in het riool onder de stad laat leven.

Dit is geen pleidooi tegen onze manier van leven, maar moet gezien worden als een oproep om weer vaker af te wegen: wat als de schijnzekerheid van geld geen rol zou spelen, zou ik spijt krijgen van de manier waarop ik mijn leven leef? Laten we ons het leven terug eigen maken en onze overtuigingen weer de vrije loop laten in plaats van ze te toetsen tegen het marktmechanisme. Gebruik je vrijheid, verruil je verouderde westerse bril voor een nieuwe, waarin toegevoegde waarden uit de hele wereld zijn verwerkt, want dit biedt ons het beste perspectief op een gelukkige toekomst.