Dit verhaal werd door De Kruijk verteld bij de PreConference van Tilburg op 10 mei 2010

Mijn verhaal begint bij het begin van de koloniale periode in de zestiende eeuw. De consequenties van het verkennen van de wereld zijn enorm geweest. Het heeft onze kijk op de mensheid veranderd. Het waren onze Portugese en Spaanse voorvaderlijke vrienden die begonnen met het maken van deze reizen. Maar…! ‘Waar je mee omgaat, daar word je mee besmet.’ In dit geval zelfs letterlijk, want tenminste 75% van de inheemse Amerikaanse bevolking kreeg de pokken. Ik ben zelfs ook weleens besmet geraakt door een Spaanse (mooie vrouw, jammer van het okselhaar)…… Dat moet gebeurd zijn op het mooie zandstrand van Salou en de besmetting was ook deels mijn puberale eigen schuld. Deze Spaans genitale griep was gelukkig met een simpel kuurtje voorbij. Voor de Native Americans was er helaas geen kuurtje voorhanden. Bijna een gehele bevolking verdween van de aardbodem. Het verhaal van de Europese expansie is dus van twee kanten te bezien: dat van een heroïsch begin van een periode van voorspoed, maar je kunt het ook omschrijven als een catastrofe. 

Onze Spaanse en Portugese vrienden domineerden bijna een gehele eeuw de globale economie. Het verval van deze wereldrijken maakte de weg vrij voor de Britten, Fransen en jawel: voor het dappere kleine volkje aan de Noordzee, d’n Hollanders. Een nieuwe wereld lag klaar om ontdekt te worden. Dat onze voorvaderlijke vrienden ontdekking gelijk stelde aan plunderen, is een zwarte bladzijde in de Europese geschiedenis. Toch kunnen er ook enkele vrolijke pagina’s van deze tijd aan het Europese geschiedenisboek worden toegevoegd. Er werden in Europa nieuwe vragen gesteld over de diversiteit van religie, traditie, taal, moraal en het ontstaan van de mensheid. De kiem voor de wetenschappelijke revolutie was gelegd. Europeanen waren de eerste mensen die de wereld als een geheel konden zien. Bij de horizon donderde je niet van de aarde af, neen! Daar was een wereld vol wellustige bosvrouwen, specerijen, natuur en andersdenkenden. Vooral het besef dat er volken waren die er andere gewoonten en een andere moraal op nahielden, deed de oude christelijke ideeën van een uniform denken wankelen. Een Franse filosoof, Montaigne, heeft dit eens treffend verwoord in zijn beroemde Essays. Hij vatte de verschillende culturen samen als een ‘cake of custom’. In een van zijn stukken vertelt hij over de kannibalen. Een volkje dat op zijn zachts toch wel verschilde van de West-Europeaan. Deze Bosjesmannen liepen dan wel rond met peniskokers, maar dat was nu eenmaal hun gewoonte, zoals hij het nonchalant uitdrukte. Mensen verschillen nu eenmaal. Who are we to judgde? Dit is nogal een uitspraak voor in zijn tijd, want was het niet de bijbel die als leidraad gold voor het leven. Montaigne relativeerde met zijn ‘who are we to judge’ ook het eten van mensenvlees, en zover als Hannibal Lector en hij wil ik niet gaan. Ik wil even terug naar de peniskoker. Ik wil het namelijk met jullie hebben over mijn eigen peniskoker-moment. Net zoals Europa’s wereldbeeld en ideeënwereld veranderde, maakte ik ook iets mee, dat mijn blik op de wereld bijzonder ingrijpend veranderde.

Ik was 8 jaar en ik was verstoppertje aan het spelen. Ik verstopte mij in de kledingkast van mijn ouders. Daar trof ik iets aan dat mijn wereld voorgoed zou veranderen. Mijn ouders zijn gelukkig geen kinky stel en ik trof gelukkig dan ook geen peniskoker aan. Het was echter nog veel erger dan ik mij ooit had kunnen voorstellen. Alle onschuld was in een keer weg. Ik trof namelijk een grote jute zak met Sinterklaascadeaus aan. What the fuck!’ Ik vond het al vrij onwaarschijnlijk dat Zwarte Piet en ik door de schoorsteen aan ruilhandel hadden gedaan. Hij een wortel en ik snoepgoed, maar nu wist ik het zeker: ik was bedrogen! Toch had het westers kapitalisme mij een dermate degelijke opvoeding verschaft dat ik hier mijn mond over hield. De ketting van mijn platonische kindergrot was dan weliswaar losgerukt….de cadeaus zouden mij niet ontnomen worden. Ik vond lego, elektrisch bestuurbare auto’s en vooral snoepgoed nu eenmaal vele malen belangrijker dan de waarheid. Daar ben je sowieso niet zo heel erg mee bezig als je de wipkip nog een bijzonder leuk apparaat in de speeltuin vindt. Ik verlang nog weleens terug naar de tijd van de wipkip…heerlijk….

Uiteindelijk konden mijn hebzucht en materialisme echter niet meer voorkomen dat er een scepticus was geboren. Notabenen op dezelfde plaats als waar ik met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid verwekt was….de slaapkamer van mijn ouders. Zoals gezegd heb ik geen kinky ouders, dus ik ben niet op de keukentafel, in de parenclub, in de voetbalkantine of in de douche van een Zuid-Franse camping verwekt. Gewoon tijdens de jaarlijkse uitwisseling der geslachtsorganen in hun huwelijk en op de slaapkamer! In diezelfde slaapkamer vond mijn wedergeboorte plaats. Ik zou nooit meer iets voor waar aannemen. Alles relativeren, alles betwijfelen.

Nu ik Sint Nicolaas naar hetzelfde rijk der fabelen had verwezen als de Smurfen, Zwelgje en Teddy de Rikspin, duurde het niet lang of die andere aardige bebaarde meneer zou volgen. Het enige verschil met de Goedheiligman was dat hij op een wolk zat in plaats van op een Schimmel en dat hij geen Pieten had om te commanderen maar Engelen. Niet het enige verschil overigens. Er is nog een ander verschil. Want alhoewel de Goedheiligman een grote kindervriend is, heeft hij niemand onbevlekt bezwangerd. Het fundament van mijn bestaan lag bij mijn ouders in de kast. Ik geloofde niet meer in Sinterklaas. God had de wereld niet geschapen. Het enige dat ik nog had was de twijfel.

Maar wat blijft er over als je in niets meer gelooft behalve je eigen scepsis? Ik ben zeer gedreven in het onderuit halen van andermans overtuiging. Maar wat stel ik daar zelf tegenover? Accepteren dat er geen waarheid is? Vervallen in een persoonlijke zoektocht naar geluk? Zou het niet goed komen met de wereld als iedereen zijn eigen geluk zou nastreven? Dat gaat denk ik een stap te ver. Als onze generatie ergens in uitblinkt dan is het wel het nastreven van ons eigen geluk. Opgevoed in vrijheid in een zogenaamde maakbare wereld. Wijzelf zijn de architect van ons leven. Zelfbeschikking en keuzevrijheid, daar gaat het om. Je moet zelf kiezen en daarbij niet te veel leunen op anderen. Onafhankelijkheid heet dat. Daarbij wordt de economische norm verheven tot leidraad van het goede leven. Constant worden mensen gedwongen zichzelf te overschreeuwen. Afhankelijkheid is een zwaktebod. Afhankelijke mensen zijn losers. Al wat kwetsbaar is wordt weggemoffeld, want wij willen alleen echte winnaars. Zo worden grote ego’s gekweekt met veel rechten en weinig plichten. Deze eigentijdse figuur openbaart zich met grote kracht in de openbare ruimte. In het verkeer, in treinen, voetbalstadions, op straat, in televisieprogramma’s. Maar ook in de politiek. Het ego voelt zich bijzonder thuis, onder meer in de gedaante van populistische politici en zelfverrijkende managers. Als belichaming van het moderne, autonome en welvarende individu nemen we veel ruimte in in de vorm van onverschillig, lomp of zelfs gewelddadig gedrag. Het neemt wat het denkt nodig te hebben en dat is heel wat. We willen niet steeds meer consumeren, maar ook vooral erkenning van onze handelingsvrijheid en respect voor onze hoogst individuele opvattingen en verlangens. Ook stuiten we steeds meer op de onbetrouwbaarheid, de incompetentie en de domheid van anderen: individuen, groepen en hele culturen worden als achterlijk terzijde geschoven. Zelf hebben we een zeer dikke huid. Mocht ons leven mislukken? Dan hebben we er zelf voor gekozen. Volgens de moraal ‘pakken wat je pakken kunt want iedereen doet het, gaat menigeen zich te buiten en bezwijkt voor de verleiding tot zelfverrijking. Het moderne individualisme dreigt te verworden tot narcisme, autisme en bij sommigen zelfs tot grootheidswaanzin. Een welbepaald vrijheid-blijheidideologie is doorwerkt in onze harten en hoofden. Nietschze zei eens over vrijheid: “Vrij waarvan? Wat kan mij dat nu schelen! Vrij waartoe, dat wil ik horen!

Met alleen hedonisme kom je ook niet verder dan oppervlakkigheid. Ik kan niets anders dan zaken relativeren. Dat heeft wel tot gevolg dat ik zaken vanuit verschillende perspectieven kan bekijken. Ik ben genuanceerd. Daar scoor je in het huidige politieke klimaat overigens geen punten mee, want ik heb geen pasklare antwoorden. Ik heb geen IKEA-bouwpakket of een Dr.Phil-stappenplan voor het oplossen van de economische crisis, de milieucrisis, het integratievraagstuk of oorlogen. Het is een illusie dat complexe vraagstukken een simpele oplossing zouden hebben. Iedereen die het tegendeel beweert, is knettergek! Maar hoe kom je dan tot een oplossing voor dit soort complexe vraagstukken? Wat kan je er zelf aan doen, behalve het bewust zijn van dat er een probleem is?

In ieder geval probeer ik buiten de Tilburgse ringbanen te denken. Ik besef me dat Wikipedia me slimmer maakt, maar niet wijzer. Ik weet dat ik door het meermaals per dag checken van nu.nl op mijn Iphone ik van alles op de hoogte ben, maar ik weet ook dat ik om betrokken te zijn bij de maatschappij een krant moet openslaan en moet discussiëren. Ik weet dat mensen voornamelijk geven opdat ze krijgen. Toch weet ik dat altruïsme ook weldegelijk bestaat. Een pessimist zal beweren van niet, maar ik heb weinig op met deze zelfbenoemde realisten. Optimistische mensen zijn doorgaans ook veel leuker in de omgang. Pessimistische mensen zijn alleen leuk in televisieseries en films. In reallife zijn dat altijd de lui die alleen aan de bar een biertje aan het drinken zijn…als ze hun huisje überhaupt al verlaten en onder de mensen komen.Ik ben me er bewust van dat relaties worden aangegaan, zodat we lekker onszelf kunnen zijn. Maar ik ben me er nog meer bewust van dat het accepteren van andermans onvolmaaktheid de basis is van een goede verstandhouding.

We doen alles wat we willen, maar de vraag die we ons moeten stellen is: willen we ook echt wel wat we doen? Hoe komen we verder in ons leven? Waar halen we onze inspiratie vandaan? Hoe komen we op goede ideeën?

We komen niet verder als het betwijfelen van de wereld een cynische twijfel wordt. Dan blijft er weinig anders over dan je eigen ik en het nihilisme. Het relativeren van problemen en het bezien van problemen vanuit verschillende invalshoeken kan ons wel verder helpen. Een begrip als ‘terrorist’ is bijvoorbeeld relatief. Net als ‘vrijheidsstrijder’ dat is. Hoe zouden onze Spaanse vrienden van zo-even de Nederlandse Geuzen hebben genoemd? Vast als terrorist, terwijl wij hen als helden zien.

Maar soms is alleen relativeren niet genoeg. Je hebt een Eureka!-moment nodig. Echt goede ideeën zijn zeldzaam. Eureka,schijnt Archimedes in bad te hebben geroepen toen hij plots overvallen werd door zijn idee. Het kan ook per toeval gebeuren. Gutenberg ontdekte per toeval op een wijnoogstfestival zijn idee voor de drukpers. Darwin ontwikkelde zijn theorie door het stellen van de juiste vragen en Einstein verwierp alle veronderstellingen die wij intuïtief onderschrijven: dat tijd een constante is. Zelf zei de Nobelprijswinnaar daarover: “Nieuwe vragen stellen, nieuwe mogelijkheden, oude vragen vanuit een nieuwe hoek bekijken, dat vereist creatieve verbeeldingskracht. En dat is pas echte vooruitgang.”

Ik zou graag willen afsluiten met een gedicht van een persoon die, net als Einstein en Arhimedes, met recht bestempeld kan worden als een ware blikopener. Deze figuur heeft de meeste blikken geopend op aarde!

Ik heb hier een brief voor mijn moeder

Die hoog in de hemel is

En die brief bind ik vast aan een vlieger

Opdat zij hem ontvangt, zij die ik mis

En als zij dan leest

Hoeveel ik van haar hou

En dat ik niet kan wennen aan die andere vrouw

Ik heb hier een brief voor mijn moeder

Andre Hazes

Kunst kan de wereld een beetje veranderen

09 december 2008 / Mariken Smit

Foto Ilya van Marle

 Componist, dirigent en altviolist Merlijn Twaalfhoven (32) ijsbeert door zijn appartement vlakbij het Vondelpark. Hij biedt groene thee aan, een voorliefde die hij heeft opgepikt in Japan, waar hij ‘composer-in-residence’ is geweest. Zijn kamer staat vol met koffers, omgekeerde houten fruitkistjes doen dienst als boekenkast. De toetsen van zijn piano piepen onder rondslingerende bladmuziek uit.

 Twaalfhovens handen zwaaien alle kanten op terwijl hij praat over zijn laatste reis naar de Palestijnse gebieden, waar hij concerten organiseerde aan weerszijden van ‘de muur’ die Israël bouwde op de Westelijke Jordaanoever. Vrede tussen Israëli’s en Palestijnen, oké, dat krijgt hij misschien niet voor elkaar. Maar meer begrip en zelfs vriendschappen tussen aartsvijanden, dat moet toch lukken?

Kunst kan immers alles. En móet dat ook willen, anders is het geen kunst. Met minder neemt Twaalfhoven geen genoegen. Kunstenaars die slechts hun eigen ding doen noemt hij ‘eenzame navelstaarders’. Na een lectorschap vol hobbels aan de ArtEZ, hogeschool voor de kunsten in Arnhem heeft hij nu een how-to boekje geschreven voor musici, schilders, beeldhouwers en andere kunstenaars over hoe ze hun kunst ‘in de wereld’ kunnen zetten.

Wat betekent dat voor jou, kunst die ‘in de wereld’ staat?

‘Kunst die je raakt, verrast en op het verkeerde been zet. Het is een misverstand om te denken dat een kunstwerk een ding is, zoals een toneelstuk of een schilderij. Daarmee ben je er nog niet. Wat het publiek ervaart door wat jij maakt, dát is kunst. Als kunstenaar moet je je altijd afvragen: wat communiceer ik eigenlijk?’

Ik denk dat veel kunstenaars dat roerend met je eens zullen zijn.

‘Maar wat veel kunstenaars zich niet realiseren is dat het publiek al zoveel gehoord en gezien heeft. Daardoor kan het verhaal, hoe interessant ook, langs ze heengaan.

‘Kijk naar het Stedelijk Museum, mensen gunnen een schilderij nog geen drie seconden, dan gaan ze verder. Waarom accepteert een kunstenaar dat op deze manier niemand zijn boodschap kan verstaan? Dat vind ik doodzonde. Ik zou dan een tentoonstelling in het theater houden. Dat je zit, het licht aangaat, er een schilderij verschijnt en dat het publiek daar dan tien minuten lang naar kijkt. Dan krijgt zo’n schilderij de aandacht die het verdient.’

Maar niet iedereen hoeft een schilderij toch in het theater te zien om ervan te kunnen genieten?

‘Dat klopt. Maar ik wil bij mijn concerten het liefst bereiken dat iedereen een soortgelijke ervaring heeft die ik had toen ik 17 was. Toen ging ik uit mijn Drentse geboortedorp naar Amsterdam om een concert te zien van het Aziatisch jeugdorkest. Zij speelden daar met Viktoria Mullova het vioolconcert van Sibelius. Ik had een half jaar van te voren kaartjes gereserveerd en zou bij mijn oom in Amsterdam blijven logeren. Dat concert was zo fantastisch, iedere seconde had ik het gevoel: dit is het hoogtepunt. Dát gevoel moet kunst iedere keer teweegbrengen, vind ik.’

Wie naar een concert van Twaalfhoven gaat, zal niet rustig achterover kunnen leunen. Publiek loopt de kans om geblinddoekt te worden, vlak achter zich opeens een strijkkwartet in zijn oor te horen blazen of mee te moeten doen met zang en slagwerk. Twaalfhovens concerten – ‘projecten’ noemt hij ze zelf – zijn vaak groots van opzet, soms wel met vierhonderd muzikanten, en kunnen ontaarden in totale muzikale chaos. Een concertzaal is Twaalfhoven te doorsnee. Hij heeft liever een onderzeeër, scheepswerf of duinpan. Als het publiek maar wordt wakker geschud.

Zijn muziek gaat bijna altijd samen met een andere kunstvorm, zoals ballet, videokunst, theater of fotografie. De componist heeft inmiddels 48 (internationale) projecten op zijn naam staan. Daarnaast is hij artistiek leider van de kunststichting La Vie sur Terre en geeft hij (gast) colleges aan diverse kunstacademies.

In 2005 voerde Twaalfhoven het muziekstuk Long Distance Call uit op de grenslijn van Turks en Grieks Cyprus. Vierhonderd Grieks-Cypriotische en Turks-Cypriotische muzikanten speelden elkaar toe vanaf daken en balkons langs de ooit zwaarbevochten bestandslijn. Vorig jaar zette hij in Slowakije een festival op in een zigeunergetto waar buurtbewoners een muur omheen wilden zetten. En afgelopen voorjaar trok de jonge componist ook naar de Westelijke Jordaanoever. Daar liet hij zijn muziekstuk Carried by the wind uitvoeren door Palestijnse muzikanten aan weerszijden van ‘de muur’ die Israël daar heeft gebouwd.

Waarom wilde je graag een concert geven op de Westbank?

‘Ik had in Cyprus gemerkt dat ik echt iets had bereikt. De deelnemers en het publiek waren zo enthousiast dat ze ook na het project nog muziek met elkaar willen maken. Ik dacht: kunst kan echt iets betekenen in een conflict waar mensen elkaar alleen maar zien als vijanden of gevaarlijk. Mensen komen weer met elkaar in contact.

‘Dat wilde ik ook in de Palestijnse gebieden doen. Aanvankelijk kwam ik daar met het idee: er moet vrede komen tussen Israëli’s en Palestijnen. Als die nu samen muziek gaan maken, zijn we op de goede weg. Dat was naïef, want de Palestijnen wilden daar absoluut niet aan mee werken. De muur die Israël heeft opgetrokken op de Westbank loopt namelijk voor het overgrote deel niet tussen Israëli’s en Palestijnen, maar over Palestijns gebied. Bovendien hadden sommige Palestijnse muzikanten in het verleden, na de Oslo-akkoorden, ook al vol goede moed aan vredesconcerten meegedaan. Maar de situatie is intussen alleen maar slechter geworden. De Palestijnen beseften dat ze door mee te doen aan zo’n concert het beeld naar buiten mooier maakten dan het was. Daar wilde ik zelf ook niet aan meewerken. Zo ben ik gekomen op een concert tussen Palestijnse muzikanten aan beide zijden van de muur.’

Wat wilde je daarmee bereiken?

‘Vooral het beeld veranderen dat in het Westen van de Palestijnse gebieden bestaat. Ik weet nog hoe verbaasd ik zelf was toen ik daar voor het eerst kwam. Ik was blij, optimistisch en opgelucht dat ik in Ramallah allemaal muzikanten tegenkwam. Er is een kunstacademie, een conservatorium, gallerietjes. Juist mijn eigen idee dat dat daar niet zou bestaan, vond ik confronterend.

‘Zelf was ik er blijkbaar onbewust vanuit gegaan dat Palestijnen geen muziek zouden maken, omdat het daar doffe ellende zou zijn. Maar alle mensen maken muziek! Dacht ik dus eigenlijk dat het geen gewone mensen waren daar?

‘Het Westen is natuurlijk afgestompt door dat conflict. Ik wil een gelegenheid scheppen waardoor mensen op gevoelsniveau denken: hé, daar gebeurt iets bijzonders en ook iets positiefs.’

Denk je dat het gelukt is om dat beeld bij te stellen?

‘Minder dan ik had gehoopt. De aandacht van de media viel me tegen. ‘Journalisten komen alleen langs als er hier iets ontploft’, zeiden de muzikanten daar. Ze zoeken net zo lang tot ze de meest agressieve kerel kunnen filmen die heel hard ‘dood aan Israël’ roept en dan hebben ze iets waarmee ze het nieuws halen. Ik ben er nu tien keer geweest, maar ik heb bijvoorbeeld nog nooit iemand met zo’n zwart masker gezien.’

Je hebt ook een concert georganiseerd in Slowakije, in een zigeunergetto. Hoe kwam je daarop?

‘Ik las in de krant een reportage over iemand die handtekeningen verzamelde om een muur te bouwen rond een zigeunerkamp. Toen dacht ik: weer een muur, krijg nou wat! Er zijn problemen, daar wil ik niets aan afdoen, maar het bouwen van een muur levert absoluut niets op. En een aantal maanden later was ik daar, ik heb een festival in dat getto georganiseerd, ook met een beroemde Slowaakse band. Daardoor kwamen buurtbewoners voor het eerst van hun leven in het getto. Aan de ene kant werd daardoor wel bevestigd dat het een oude rotzooi is daar. Maar aan de andere kant bleek het vooroordeel dat ze daar in elkaar geslagen of verkracht zouden worden, niet te kloppen.’

Wat heb jij met grenzen en muren? Dat lijkt een rode draad in je concerten.

‘Ik zie dat ze niet nodig zijn. Het zijn artificiële bouwwerken waardoor de situatie juist verslechtert. Voor beide partijen overigens, dat wil ik aan de kaak stellen.

‘Kijk, ik zal niet naar Darfur, Congo of andere plekken gaan waar het heel duidelijk oorlog is. Maar in Israël en op Cyprus zouden mensen normaal kunnen samenleven. Wat is er aan de hand, wil ik dan vragen, jullie zijn normale mensen! Kunst kan heel veel doen omdat kunst de taal is van je gevoel. Conflicten komen allemaal voort uit gevoel, ook al wordt er vaak een hele redenering omheen verzonnen.’

Twaalfhoven groeide op in Wapserveen in Drenthe. Zijn moeder was dwarsfluitjuf op de muziekschool van Meppel, zijn vader had een atelier waar hij muziekinstrumenten bouwde, met name houten blokfluiten voor solisten. Twaalfhoven speelde vanaf zijn zevende viool en stapte over naar altviool. ‘Die heeft een mooiere, diepere klank, en is bijzonderder dan een viool. Je speelt ook een soort tegenstem.’ Twaalfhoven deed auditie voor het conservatorium, maar werd afgewezen.

Hoe erg vond je dat?

‘Ik was verontwaardigd. Voor mijn auditie had ik een brief gestuurd aan de directeur. Daarin vroeg ik hem mee te wegen dat ik meer met mijn viool wilde dan alleen maar heel goed spelen. Ik hoef niet in een orkest maar ik wil theater maken, met andere kunstvormen samenwerken enzovoorts. De directeur zei toen: fantastisch, jij bent de toekomst, een muzikant die in de wereld staat. Maar bij mijn toelatingsexamen bestond de commissie toch uit allemaal altviolisten van het Concertgebouworkest en het Nederlands Filharmonisch Orkest. Zij zeiden: dat is allemaal heel leuk en creatief wat jij wilt, maar we stellen iets hogere eisen. Orkesten zijn heel streng tegenwoordig, je moet feilloos kunnen spelen.’

Daar zit wel iets in, toch?

‘Nou ja, er zitten veel mensen op het conservatorium die heel mooi kunnen spelen. Maar zij zijn niet echt voorbereid op het zelf ondernemen, op wat je echt moet doen als je midden in de wereld staat als muzikant.’

Die afwijzing was ook een soort opluchting, heb je weleens gezegd.

‘Daardoor ben ik compositie gaan studeren en achteraf ben ik daar blij mee. Die studie gaat echt over het verhaal dat je wilt vertellen.’

Hoe componeer jij? Hoor je iets in je hoofd of zie je noten voor je?

‘Eerst heb ik een idee. Vaak begint het met de plek waar het concert plaats vindt, dan bedenk ik welk verhaal ik wil vertellen. Vervolgens stel ik me de situatie voor van het concert: okay, dus de mensen komen binnen, ze beleven iets… en dan ga ik met woorden beschrijven wat er moet gebeuren. Soms zie ik het voor me: er staat een trompet op en die begint opeens te spelen. Ik heb weleens een stuk gemaakt waarbij het publiek werd geblinddoekt en ik dacht: er moeten om hen heen tweehonderd pingpongballetjes van het balkon vallen. Dan denk ik meteen in klank en gebeurtenissen. Daarna ga ik achter de piano zitten, een beetje zoeken, improviseren. Het is net als dat je naar woorden zoekt terwijl je al weet wat je wilt zeggen, zo zoek je naar tonen.’

Je gaat van woorden naar muziek?

‘Ja, deze methode zie ik niet zoveel bij collega’s. Tijdens het conservatorium kreeg ik allerlei opdrachten om minimelodietjes uit te bouwen tot een coherent stuk. Dat is voor mij totaal de omgekeerde wereld. Ik ga uit van de beleving.’

Het is vast lastig om muzikanten duidelijk te maken wat je wilt.

‘Ja, mijn stukken zijn bijna nooit van a tot z in conventionele notatie gemaakt. Ik gebruik ook heel veel woorden in mijn partituren. Dan staat er: speel deze noten in willekeurige volgorde, of: maak hiermee zelf een grillig ritme.’

Kunnen muzikanten dat aan?

‘Ik heb onderhand veel muzikanten leren kennen die dat juist heel leuk vinden. Maar als een orkest mij vraagt om iets te componeren, weigeren sommige muzikanten weleens mee te werken. Ik wilde de strijkers van een symfonieorkest een keer in vier kwartetten opsplitsen. Zij moesten rondom het publiek staan spelen. Alleen de concertmeester wilde zijn kwartet aanvoeren, de andere muzikanten niet. Blijkbaar stonden ze teveel in een ‘orkeststand’, ze zeiden: dat is niet mijn taak binnen het orkest en ik wil dat niet.’

Wat vind je daarvan?

‘Stom.’

Wat zeg je dan?

‘Nou ja, dan zeg ik niet dat zo iemand een sukkel is, maar probeer ik hem te verleiden het toch te doen. Ook met het Radiosymfonie Orkest lukte het een keer niet. Ik had niet de credits die ik verwacht had te hebben. Ook wel begrijpelijk, ik was 27 en kom daar binnenlopen: dames en heren, dit gaan we doen, pafpafpaf. Ze vonden mij gewoon brutaal.’

Dat vonden ze ook op ArtEZ, hogeschool voor de kunsten in Arnhem, waar je tot september lector bent geweest.

‘Ja, ik ben daar op weerstanden gestuit. De vragen die ik opwerp passen eigenlijk niet in de opleiding. Studenten zijn enorm gefocust op hun examen. Er komt zoveel op je af als je kunst studeert, daar ben je al vier jaar non-stop mee bezig. Het is soms teveelgevraagd om dan ook nog te denken wat je rol in de wereld zou kunnen zijn. Docenten vonden vaak dat dit soort gedoe hun studenten alleen maar afleidt bij hun echte studie.’

Schrijf je daarom ook dit boekje?

‘Ja. Ik vind het een tragisch zwaktebod als kunstenaars tijdens hun uitvoering of expositie alleen maar denken: oh wat gaaf dat mijn stuk wordt uitgevoerd of tentoongesteld. Je moet ook kijken: wat beleeft mijn publiek. Verandert de wereld een beetje?’

Toch heeft hij geen vast team met wie hij samenwerkt. Hij doet alles zelf vanuit zijn appartement vlakbij het Vondelpark. ‘Een aantal jaren geleden had ik een groot kantoor’, zegt hij enigszins nostalgisch. ‘Daar werkten we met een man of zes aan publiciteit, fondsenwerving en productie. We hadden een telefooncentrale, waarmee je kon doorschakelen naar elkaar, computers en briefpapier… Het was te duur om op poten te houden.’

Hoe kom jij eigenlijk rond? Krijg je subsidies?

‘Niet altijd, dat is best lastig. Normaliter gaat het in subsidieland als volgt: een muziek- of toneelgezelschap krijgt subsidie, repeteert een stuk en voert dat vijftig keer uit. Daarna gaan ze weer met een nieuw stuk aan de slag en krijgen ze opnieuw subsidie. Zoiets druist in tegen wat kunst kan zijn vind ik. Ik maak juist eenmalige, losse voorstellingen met sterke interactie met het publiek. Ik heb bijvoorbeeld La Nuit n’est pas un chocolat gemaakt, waarbij het publiek niet in de zaal zit maar rondloopt in het concert en mee kan doen. Dat project is helemaal afhankelijk van de locatie, de bezoekers en zelfs plaatselijke amateurmusici. Het is niet iets dat je drie keer per week in een schouwburg zet. Het was heel moeilijk om later weer subsidie te krijgen voor een dergelijke nacht, ook als de inhoud helemaal nieuw was. ‘Dat heb je al gedaan’, zei het fonds dan. Alsof een toneelgezelschap niet volgend jaar weer een toneelstuk zou mogen spelen.’

Hoe los je dat op?

‘Ik doe ook commerciële opdrachten, waar ik mijn inkomen mee aanvul, zoals congressen of borrels. Je kunt ook denken: dat is een saaie schnabbel, ik ga op de achtergrond wat spelen. Maar dan praten mensen er doorheen, je bent behang, terwijl je dat echt aan jezelf te danken hebt. Als muzikant moet je nooit accepteren dat je op de achtergrond speelt, maar een inventieve manier bedenken om de mensen echt te raken, al is het maar voor tien seconden. We zijn op een congres eens midden in het publiek gaan zitten, op het saaiste moment stond iemand op en ging zingen. Het publiek was echt verrast, iedereen die zat in te dommelen schrok wakker.’

Heel ons fundament kraakt. Zonder sterke instituties en grensoverschrijdende democratie kan de globalisering in crisis en conflict eindigen. 

We kunnen onze tijd beter begrijpen wanneer we terug gaan naar het einde van de negentiende eeuw. Toen heerste een ongebreideld vertrouwen in de toekomst. Het vooruitgangsgeloof was vrijwel onweersproken. Die gemoedstoestand is mooi onder woorden gebracht door de Franse schrijver Victor Hugo. Tijdens een voordracht bij gelegenheid van de Wereldtentoonstelling van 1867 – die dat jaar werd gehouden in zijn Parijs – sloeg hij een profetische toon aan: ‘Alle spoorlijnen die in verschillende richtingen lijken te gaan – Petersburg, Madrid, Napels, Berlijn, Wenen, Londen – gaan naar een enkele bestemming: de vrede. De dag dat het eerste luchtschip zal vliegen, zal de laatste tirannie ten grave worden gedragen.’In dat beeld zijn twee ideeën gevangen: het eerste is dat de wereld wordt gekenmerkt door een steeds verder uitdijende communicatie. De telegrafie en de spoorwegen waren daar in de tweede helft van de negentiende eeuw de symbolen van. Steeds meer mensen waren tegelijkertijd op de hoogte van gebeurtenissen tot ver over de grenzen heen. Het tweede idee van Hugo is dat daardoor de eeuwige vrede binnen handbereik was gekomen. Het gebruik van geweld zou achterhaald zijn wanneer mensen alles van elkaar wisten en door handel zo afhankelijk van elkaar zouden zijn geworden.

Barbarij

We weten hoe het is gelopen: na de euforie kwam de brutale ontnuchtering van de Eerste Wereldoorlog. Een andere Franse schrijver   – Paul Valéry in 1918 – concludeerde bitter: ‘Wij cultuurvolkeren weten nu dat we sterfelijk zijn.’ Daarmee was niets teveel gezegd: door de technologische vooruitgang was de barbarij van de oorlog niet uitgebannen. Integendeel, de nieuwe communicatiemiddelen maakten het mogelijk om voor het eerst hele volkeren te mobiliseren en door de moderne technologie was het aantal doden op de slagvelden niet meer te overzien.Die tijd tussen 1870 en 1914 kan worden omschreven als de ‘eerste’ globalisering. Het heeft tot ergens in de jaren zeventig  van de twintigste eeuw geduurd voordat het niveau van economische internationalisering van vóór 1914 weer was bereikt. De geschiedenis verloopt niet langs een rechte lijn. Globalisering neemt niet voortdurend toe, maar gaat met pieken en dalen. De economische en culturele vervlechting in onze tijd is de uitkomst van menselijk handelen, van overtuigingen en belangen. Zonder sterke instituties en grensoverschrijdende democratie kan ook de ‘tweede’ globalisering, die van onze tijd dus, in crisis en conflict eindigen.

Weerstanden

De weerstanden zijn overal zichtbaar. Niet alleen in Europa, maar ook in Amerika, Azië en Australië zien we de opkomst van populistische politici. En overal zijn etnische minderheden – die het gezicht van de globalisering vormen – een steen des aanstoots.Of het nu om de Chinese minderheden in Indonesië gaat, de Mexicaanse migranten in Amerika, of de nieuwkomers uit het Midden-Oosten in Australië, weinig samenlevingen slagen erin om op een harmonieuze manier met etnische verschillen om te gaan.Het verlies aan soevereiniteit leidt tot afweer. Bij veel mensen gaat de toegenomen vrijheid hand in hand met een gevoel van onmacht. De bekende socioloog Manuel Castells beschrijft het conflict dat de democratie zwaar onder druk zet: ‘Tegenover elkaar staan een kosmopolitische elite, die in dagelijkse verbinding staat met de gehele wereld, en een tribalisme van lokale gemeenschappen die zich terugtrekken in hun eigen ruimte als een laatste verweer tegen de macrokrachten die buiten hun greep hun leven bepalen.’ Wat nu te gemakkelijk als nostalgie wordt afgedaan, is inderdaad een poging om weer greep te krijgen op de grote en dus anonieme krachten die het dagelijks leven meer en meer bepalen.

Afsluiting

Afsluiting is zeker niet het antwoord op de groeiende afhankelijkheden tussen landen. Ook in Europa biedt dat geen uitweg. Maar hoeveel globalisering kan de mens verdragen? De kredietcrisis biedt een eerste antwoord op die vraag. Hoeveel vertrouwen kunnen we nog stellen in belangrijke instituties als de banken, de toezichthouders of de pensioenfondsen? Wat is nog de waarde van de democratische vrijheden als overheden weinig bescherming meer kunnen bieden tegen de gevolgen van de hypotheekcrisis ver weg in Amerika? Het zijn niet de minste instituties die plotseling veel kwetsbaarder blijken te zijn dan iedereen had gedacht.Door de internationalisering van de economie en vooral door de deregulering van de financiële markten – die na het einde van de Koude Oorlog een enorme groei heeft beleefd – is de vertrouwensvraag in alle hevigheid gesteld. Het marktdenken heeft zich na 1989 in razendsnel tempo doorgezet. Niet alleen werd de publieke sector steeds meer gemeten aan marktconforme criteria, maar ook de waardering van het publieke ambt verminderde zienderogen.

Woede

Heel ons fundament kraakt: de façades staan nog overeind, maar het vertrouwen in de instituties is danig aangetast. Hoe groot dat vertrouwen eigenlijk was, merk je pas achteraf. En dat verklaart ook de woede tegenover de bankierende klasse, die dat vertrouwenskapitaal heeft verkwanseld, zodat mensen zich ineens moeten afvragen waar hun spaargeld nog veilig kan worden ondergebracht en of de pensioenfondsen niet op een onverantwoorde manier hebben gegokt met hun toekomst.De vraag van onze tijd is: hoe geven we een open samenleving vorm in een grenzeloze wereld. Op het eerste oog lijkt dat een merkwaardige vraag, want wordt de samenleving niet steeds opener naarmate er minder grenzen zijn en een ieder zich vrijelijk kan bewegen? Toch kan die openheid niet zo gemakkelijk worden verondersteld. Want een niet onbelangrijk deel van de bevolking trekt zich terug en zoekt naar meer veiligheid. De globalisering vraagt om openheid én bescherming.Allereerst moet de wereld met een open blik tegemoet worden getreden. Dat de westerse wereld meer geconfronteerd zal worden met het Oosten is op zichzelf aantrekkelijk. Nu wordt dat vooral als een bedreiging waargenomen. In zijn meesterlijke roman De witte tijger – geschreven als een open brief aan de Chinese premier - merkt de Indiase schrijver Aravind Adiga op: ‘Met de blanken is het nog tijdens mijn leven afgelopen. Er zijn ook nog zwarten en roodhuiden, maar ik heb geen idee hoe het daarmee staat – de radio heeft het nooit over ze. Mijn bescheiden voorspelling: over twintig jaar staan alleen nog wij gele en bruine mensen aan de top van de piramide, en dan beheersen wij de hele wereld. En God sta alle anderen bij.’Dat is een geestige samenvatting van heel wat geleerde boekenplanken vol, die voorspellen dat het zwaartepunt van de wereldeconomie langzaam, maar wel heel zeker naar het Oosten aan het verschuiven is, zoals die ooit naar het Westen is verschoven. Wanneer de president van de Chinese centrale bank zegt dat de dollar niet langer de wereldmunt kan zijn, en de Amerikaanse president daar onmiddellijk op moet reageren, dan zien we in een notendop wat er aan de hand is. 

Voordelen

De verschuiving van de verhoudingen richting India en China biedt ook grote voordelen.

We hebben eerder meer Europa nodig

De schrijvende diplomaat uit Singapore Kishore Mahbubani legt daar alle nadruk op: ‘Vijfhonderd jaar lang was het Westen de beschaving die de last droeg van de vooruitgang van kennis en welvaart. Nu kan het deze verantwoordelijkheid delen.’ En hij voegt toe: ‘Het zou de duidelijke rol van Westerse waarden in de opkomst van Azië moeten verwelkomen.’ En inderdaad, de opkomst van India en China, maar ook bijvoorbeeld Brazilië, kan ook het leven hier verbeteren. Er zal een tijd komen dat de Nobelprijzen niet meer vooral gewonnen zullen worden aan de Amerikaanse universiteiten. Er zal een tijd komen dat muziek, literatuur en film uit het Oosten de hitlijsten zal veroveren.Als het goed is lokt dat machtsverlies een nuttig zelfonderzoek uit. We hebben het eerder meegemaakt: het verlies van de koloniën heeft in naoorlogse decennia een heilzame uitwerking gehad. Zonder die ervaring zou de eenwording van Europa ondenkbaar zijn geweest. Het beslissende initiatief voor toenadering is immers genomen door voormalige koloniale machten als Frankrijk en Nederland, die in de aaneensluiting van het oude continent een middel zagen om hun neergang te stuiten. Ze moesten eerst op zichzelf worden teruggeworpen voordat ze elkaar als buren konden zien. Dat verklaart ook de trage vereenzelviging van Groot-Brittannië met de Europese Gemeenschap. De illusie van imperiale grootheid werd langer gekoesterd, ook al was daar na de onafhankelijkheid van India in 1947 steeds minder aanleiding toe.

Globalisering

De hedendaagse globalisering kan als een voltooiing van de dekolonisering worden gezien. En opnieuw dwingt het Europese landen om oude tegenstellingen te overwinnen. Zo heeft ook de opkomst van Azië een belangrijke impuls gegeven aan de vorming van de interne markt en de introductie van de euro begin jaren negentig. Menigeen besefte dat Europa alleen overeind kan blijven in een mondiale wedijver als het zich weet te hervormen. De introductie van de euro – met alle problemen rond de invoering, want waarom is er geen betere controle geweest op de prijzen? – is een belangrijke voorwaarde om een eigen stem te laten horen, om een eigen samenlevingsmodel te kunnen blijven nastreven.Dat staat op het spel en wat men veel politici en opiniemakers kan verwijten is dat ze op een lichtzinnige manier de eenwording van Europa vereenzelvigen met bureaucratie en bedilzucht. En dat terwijl vormen van internationale samenwerking – de Europese Unie voorop - een belangrijk verschil zijn tussen de situatie voor 1914 en de situatie nu. Dat vergelijkbare crisis – zoals de oorlog op de Balkan of de financiële crisis – toen tot internationale conflicten leidden en in onze tijd vooralsnog worden beteugeld, heeft alles te maken met de intensieve samenwerking over grenzen heen.

Buffer

We hebben eerder behoefte aan méér dan aan minder Europa als antwoord op de verleiding van het populisme. Maar over welke Europa hebben we het dan? Als het goed is vormt het de beschermende buffer waarmee de schokken van de globalisering kunnen worden getemperd en ruimte kan worden herwonnen om greep te behouden op de inrichting van de eigen samenleving. Integratie in Europa is per saldo soevereiniteitswinst. Dat was al vanaf de oorlog zichtbaar: de nationale staten hebben zich juist door de integratie en de gezamenlijke markt versterkt. De naoorlogse verzorgingsstaat is mede daardoor mogelijk geworden.Europese eenwording moet worden gevormd door het inzicht dat de groeiende afhankelijkheden in de wereld naast openheid ook om bescherming vraagt. Op tal van terreinen moet juist tegenwicht worden geboden. Neem de energiesector: er zijn vele goede redenen om minder afhankelijk te willen worden van de olievoorraden in het Midden-Oosten. Naast milieuoverwegingen, spelen daarbij ook geopolitieke overwegingen een rol. Juist het wegnemen van de binnengrenzen maakt het mogelijk om zulke initiatieven te nemen.

Buitengrenzen

Vooralsnog fungeert de Unie  onvoldoende als zo’n beschermende laag. Een voorbeeld is de omgang met de buitengrenzen. Europa is in enkele decennia uitgegroeid tot een grote gemeenschappelijke markt, waarin bewegingsvrijheid bestaat. Deze toegenomen vrijheid heeft echter een nieuw veiligheidsprobleem opgeroepen. Want na de opheffing van de binnengrenzen is de prangende vraag geworden: hoe beschermen we de gemeenschappelijke buitengrens? De weerstanden tegen samenwerking op dat gebied zijn behoorlijk groot, want grensbewaking geldt nog steeds als een nationale aangelegenheid. Zeker na de uitbreiding wordt de Unie door veel burgers als een bron van onveiligheid gezien en niet als een bescherming.

Speelbal

Het Griekse drama – en straks ongetwijfeld het Spaanse drama – dat dezer dagen alle aandacht vraagt lijkt die indruk te bevestigen. De euro is immers de speelbal geworden van regeringen die tegen alle afspraken in het begrotingstekort volledig uit de hand laten lopen en daarover ook nog eens hebben gelogen. Om vervolgens steun te vragen aan de andere landen en dat ook nog krijgen omdat niemand zich een failliet Griekenland kan veroorloven.Toch is dat precies de manier waarop de Europese integratie altijd is gegaan: twee stappen vooruit, een achteruit, twee opzij. De ene afspraak – bijvoorbeeld om een gemeenschappelijke munt te beginnen – roept nu de andere op – om veel striktere regels in te voeren die de tekorten beheersbaar moeten houden. Ondertussen lukt het toch al meer dan een halve eeuw om dit bouwwerk van onderhandelen en compromissen verder vorm te geven. Dat is de belangrijkste beschavingsopdracht van onze tijd en daarom is het zo onvoorstelbaar dat het politieke midden het momenteel laat afweten wanneer het gaat om Europa. De manier waarop het referendum over de ‘grondwet’ in 2005 verliep sprak boekdelen. En straks bij de verkiezingen zal het over alles gaan, maar niet over Europese integratie.

Integratie

De vertrouwensvraag is gesteld. De nationale democratieën staan onder druk en Europa behoort een wezenlijke rol te spelen in het voorkomen van een verdere uitholling van de parlementen. Daarom moet de integratie boven alles de levensvatbaarheid van de nationale staten vergroten. Die dragen immers het geheel. Alleen wanneer duidelijk is dat de Unie ten dienste staat van de lidstaten en niet andersom, kan de unieke toenadering in Europa de burgers motiveren. Wat te veel ontbreekt is een pleidooi voor méér Europa zonder te appelleren aan angst: ‘Als u tegen stemt gaat het licht uit.’Victor Hugo hield ons meer dan een eeuw geleden een veel aantrekkelijker beeld voor: ‘Alle spoorlijnen die in verschillende richtingen lijken te gaan – Petersburg, Madrid, Napels, Berlijn, Wenen, London – gaan naar een enkele bestemming: de vrede.’ Hoe men het wendt of keert de naoorlogse eenwording van Europa heeft enorm bijgedragen aan een bestendige vrede in ons werelddeel.

Misschien dat de hoge snelheidslijnen die nu overal worden aangelegd – al duurt het lang, heel erg lang voordat we een beetje met snelheid ons land uit en in kunnen reizen – bijdragen aan een nieuwe ervaring van Europa. Binnen twee of drie uur in het centrum van Parijs of Berlijn is toch wat nieuws. Of ze allemaal één bestemming hebben – de vrede – is misschien veel gezegd, maar met de aaneensluiting van het continent is een uitvalsbasis tot stand gekomen van waaruit we de wereld met nieuw zelfvertrouwen tegemoet kunnen treden.

Paul Scheffer is hoogleraar Grootstedelijke Problematiek

�